Wnętrze, w którym żyjemy, to nie tylko funkcjonalne układy i modne dodatki. Jest to przestrzeń, która wpływa na nasze emocje, zdrowie i poczucie bezpieczeństwa. Coraz więcej badań wskazuje, że nasze cechy osobowości i temperament decydują o tym, jak reagujemy na kolory, światło czy układ pomieszczeń. Dlatego projektowanie wnętrz coraz częściej staje się procesem psychologiczno-środowiskowym, w którym uwzględnia się jednostkowe różnice i styl życia użytkownika.
Jak postrzegamy przestrzeń? Nowe badania, nowe możliwości
Najnowsze badania Lee, Im i Kim (2024) pokazały, że to, jak postrzegamy przestrzeń, zależy od naszego temperamentu, wcześniejszych doświadczeń i bieżącego stanu emocjonalnego. W środowiskach mieszanej rzeczywistości (MR- połączenie rzeczywistości fizycznej z cyfrową (wirtualną) w jednym, interaktywnym doświadczeniu) uczestnicy podejmowali różne decyzje projektowe w zależności od swojego profilu psychologicznego. Sugeruje to, że w przyszłości możliwe będą adaptacyjne wnętrza, które dynamicznie dostosowują kolory, światło czy układ do indywidualnych potrzeb użytkowników.
2. Temperament i percepcja przestrzeni (Rodemann i inni)
Publikacja Patterns in Interior Environments: Perception, Psychology, and Practice (Rodemann) pokazuje, że percepcja wnętrza to proces psychologiczny, a nie wyłącznie estetyczny. To, jak interpretujemy kształty, kolory i faktury, zależy od naszych wrodzonych predyspozycji (temperament), doświadczeń i aktualnego stanu emocjonalnego.
- Świadomość percepcyjna - dwie osoby w tym samym pomieszczeniu mogą odbierać je zupełnie inaczej. Introwertyk może uznać otwarty loft za przytłaczający, podczas gdy ekstrawertyk za inspirujący.
- Czynniki psychologiczne - osoby z tendencją do lęku preferują wnętrza bardziej przewidywalne, symetryczne, o łagodnych barwach. Osoby poszukujące stymulacji w przeciwieństwie, wnętrza pełne kontrastów i nietypowych form.
- Doświadczenie kulturowe i osobiste - kolory, wzory czy nawet układ przestrzeni niosą ze sobą konotacje kulturowe. Przykładowo, czerwień w kulturze zachodniej bywa odczytywana jako pobudzająca lub agresywna, w innych kontekstach jako kolor szczęścia i powodzenia.
- Związek z temperamentem - badania wskazują, że osoby o wyższym poziomie otwartości na doświadczenie wybierają aranżacje bardziej złożone i zaskakujące, natomiast osoby o wysokiej sumienności wolą prostotę i uporządkowanie.
Rodemann podkreśla, że projektowanie wnętrz powinno być rozumiane jako dialog. Przestrzeń nie istnieje w próżni, ale jest interpretowana poprzez pryzmat psychiki użytkownika. To znaczy, że wnętrze „działa” tylko w relacji z człowiekiem – jego potrzebami, wrażliwością i schematami poznawczymi.
3. Nowoczesne modele temperamentu a projektowanie wnętrz
Tradycyjny podział na sangwiników, melancholików, choleryków i flegmatyków coraz rzadziej stosuje się we współczesnej psychologii. Dziś, zamiast prostych etykiet, badacze posługują się nowoczesnymi modelami osobowości i temperamentu, które lepiej oddają złożoność ludzkich różnic. Takie podejście pozwala projektantom wnętrz precyzyjniej przewidywać, jak różne osoby będą reagować na kolory, układy przestrzenne czy materiały. Wśród najczęściej wykorzystywanych koncepcji znajdują się: model Wielkiej Piątki (Big Five), model EAS (Buss & Plomin) oraz Reguła Stymulacji Strelaua i Zuckermana. Aby lepiej zrozumieć, jak różne osoby odbierają tę samą przestrzeń, warto przyjrzeć się nowoczesnym modelom temperamentu – każdy z nich opisuje inne sposoby reagowania na bodźce środowiskowe, a tym samym inne potrzeby wobec wnętrz.
Model Wielkiej Piątki (Big Five)
- Ekstrawersja - osoby energiczne i towarzyskie preferują jasne, otwarte wnętrza z wyrazistymi akcentami.
- Neurotyczność - osoby wrażliwe i podatne na stres lepiej funkcjonują w spokojnych, pastelowych aranżacjach.
- Otwartość na doświadczenie - osoby kreatywne cenią eklektyzm, sztukę i zmienność.
- Sumienność - osoby uporządkowane wolą minimalistyczne i funkcjonalne przestrzenie.
- Ugodowość - osoby nastawione na relacje preferują przytulne wnętrza z naturalnymi materiałami.
Model EAS (Buss & Plomin)
- Emocjonalność - osoby wysoko reaktywne potrzebują wyciszających wnętrz; osoby mniej emocjonalne – stymulujących.
- Aktywność - aktywni użytkownicy wolą otwarte, wielofunkcyjne przestrzenie; mało aktywni – prostotę i spokój.
- Towarzyskość - towarzyscy ludzie czują się najlepiej w przestrzeniach wspólnych, introwertycy - w prywatnych zakątkach.
Reguła Stymulacji (Strelau, Zuckerman)
- Wysoka reaktywność - preferencja dla przestrzeni uporządkowanych, przewidywalnych, z ograniczonymi bodźcami.
- Niska reaktywność - potrzeba dynamicznych aranżacji, kontrastów i intensywnych kolorów.
4. Wnętrza jako narzędzia przeżyć emocjonalnych
Badania psychologiczne potwierdzają, że architektura ma mierzalny wpływ na emocje i zdrowie. Tuszyńska-Bogucka i in. (2020) przeprowadzili badania z użyciem eye-trackera, analizując reakcje uczestników na różne wizualizacje wnętrz. Wykazali, że:
- kolory i proporcje wywoływały odmienne reakcje emocjonalne, co potwierdzono zmianami średnicy źrenic,
- wnętrza o harmonijnej kompozycji zwiększały poczucie komfortu i bezpieczeństwa,
- chaotyczne lub nieproporcjonalne układy wprowadzały napięcie i dekoncentrację
Temperament a kolor
Rahimi Mehr (2020) wykazał, że istnieje statystycznie istotny związek między temperamentem człowieka a preferencjami kolorystycznymi wnętrz.
- Osoby bardziej pobudliwe emocjonalnie częściej wybierały chłodne, uspokajające barwy (np. błękity, zielenie).
- Osoby stabilne emocjonalnie preferowały ciepłe kolory (czerwienie, żółcie), które dodatkowo wzmacniały ich aktywność.
Co ciekawe, kolor sufitu okazał się mniej istotny dla odbioru przestrzeni niż kolor ścian i elementów dominujących.
Temperament a atrakcyjność architektury
Polscy badacze (Dębek, Janda-Dębek 2012) zwrócili uwagę, że osoby o różnych temperamentach inaczej oceniają atrakcyjność architektoniczną obiektów. Na przykład osoby impulsywne preferowały dynamiczne, nietypowe formy, podczas gdy osoby o temperamencie refleksyjnym wybierały budynki klasyczne, symetryczne.
Wnioski praktyczne
Połączenie tych badań daje spójny obraz:
- wnętrze może pełnić funkcję terapeutyczną (healing environment);
- temperament i osobowość determinują reakcje na kolory, światło i układ przestrzeni;
- projektowanie adaptacyjne - oparte np. na technologii mixed reality pozwala testować emocjonalne reakcje użytkowników przed realizacją projektu, aby zoptymalizować komfort psychiczny.
Podsumowanie
Współczesne projektowanie wnętrz coraz wyraźniej jawi się jako proces psychologiczny i spersonalizowany. To, jak odbieramy przestrzeń, w dużej mierze zależy od naszego temperamentu i dotychczasowych doświadczeń. Właśnie dlatego tak istotne staje się korzystanie z nowoczesnych modeli temperamentu, takich jak Big Five, EAS czy Reguła Stymulacji, które pozwalają lepiej zrozumieć różnice w preferencjach wnętrzarskich i reakcjach na otoczenie. Badania empiryczne jednoznacznie potwierdzają, że kolory, światło i proporcje mają realny wpływ na emocje oraz zdrowie człowieka. Wszystko to prowadzi do wniosku, że przyszłość designu należy do przestrzeni adaptacyjnych, zdolnych reagować na indywidualne potrzeby psychiczne i fizjologiczne użytkowników.
Źródła
- Tuszyńska-Bogucka W., Kwiatkowski B., Chmielewska M. i in. The effects of interior design on wellness – Eye tracking analysis in determining emotional experience of architectural space. Ann Agric Environ Med. 2020
- Rahimi Mehr V. Investigating the Relationship Between Human Temperament and Environmental Color. Complementary Medicine Journal. 2020;10(2):160–173
- Dębek M., Janda-Dębek B. Temperament and perceived attractiveness of architectural objects. Polish Journal of Applied Psychology. 2012
- Shaheen R.Z. A qualitative investigation to develop interior design pedagogy that fosters students’ creativity. PhD Thesis, Anglia Ruskin University, 2018
- Jarl B.R. The Use of Personality Type to Improve Team Collaboration within Design Studios. MA Thesis, Western Michigan University, 2016
- Rodemann A. Patterns in Interior Environments: Perception, Psychology, and Practice. Fairchild Books, 1999.
- Lee Y., Im S., Kim S. Perceptual characteristics and individual differences in spatial design decisions in MR environments. ResearchSquare, 2024.